Hành trình làm nghề và sáng tạo của nghệ nhân ưu tú Trần Nam Tước

Hành trình làm nghề và sáng tạo của nghệ nhân Trần Nam Tước

Nghệ nhân Trần Nam Tước tên thật là Trần Xuân Triều, sinh năm 1974 tại vùng quê lúa Kiến Xương, Thái Bình. Dù sinh ra và lớn lên trong một gia đình không thuần nông, nhưng Trần Nam Tước vẫn nuôi dưỡng tình yêu với mỹ cảnh và kiến trúc Việt Nam từ những cánh đồng lúa, chùa chiền, miếu và phủ ở quê nhà. Tình yêu này đã thúc đẩy anh dành sự đam mê và tâm huyết cho nghệ thuật gốm sứ thuần Việt.

Nghệ nhân Trần Nam Tước miệt mài làm việc

Quá trình tự học gốm sứ và nguyên tắc làm nghề khác biệt

Bắt đầu bước vào nghề gốm từ năm 1992, hành trình của nghệ nhân Trần Nam Tước là một quá trình dài tự tìm tòi và nghiên cứu. Dù không sinh ra tại làng gốm và bắt đầu như một người ngoại đạo, ông đã dành nhiều thời gian để quan sát, tự học hỏi từ những thế hệ đi trước, tích lũy kinh nghiệm từ cách pha chế nguyên liệu cho đến cách tạo mẫu để làm ra những sản phẩm, tác phẩm có tính truyền thống, mang nhiều bản sắc văn hóa Việt và có tính mỹ thuật, kỹ thuật cao… đáp ứng được nhu cầu của thị trường.

Đặc biệt, trong suốt quá trình sáng tạo, nghệ nhân Trần Nam Tước luôn kiên định với một nguyên tắc làm việc rất riêng: Không làm vì cái đẹp, không làm vì đúng - sai.

“Bởi cái đẹp thuộc về cảm xúc của người xem, đúng - sai thuộc về đánh giá của các nhà nghiên cứu, cái tôi làm chính là để người xem nhìn thấy văn hóa của dân tộc mình.” – Nghệ nhân Trần Nam Tước khẳng định.

Đối với ông, gốm là sản phẩm gắn liền với đời sống con người từ buổi sơ khai, chứa đựng trong mình đầy đủ ngũ hành tương sinh. Bởi vậy, gốm hiện diện trong kiến trúc, nghệ thuật, tâm linh, từ vật dụng cao cấp đến bình dân. Thông qua sản phẩm gốm, các nhà khoa học đã tìm ra được nhiều nền văn minh, văn hóa đa tầng lớp trên toàn thế giới.

"Tôi ý thức được rằng để làm ra được một sản phẩm, tác phẩm gốm đẹp có giá trị kinh tế cao đòi hỏi người thợ gốm phải có tri thức nắm giữ nghề, đó là: về lịch sử, văn hóa, hội họa, điêu khắc, vật lí qua lửa, màu men qua lửa và niềm đam mê đến khát vọng."

Trải qua quá trình tự nghiên cứu, ông đã làm chủ các kỹ năng thực hành và sản xuất gốm truyền thống:

• Biết thiết kế các mẫu sản phẩm gốm, phục chế lại được các kiểu dáng các sản phẩm mẫu truyền thống của các bậc tiền nhân và các mẫu hàng của khách đặt.
• Biết pha chế công thức các đất cao lanh, đất sét cho phù hợp nguyên liệu của từng loại sản phẩm.
• Biết pha chế các loại men phủ trên sản phẩm, phương pháp dội men, kìm đúc, phun men tổng hợp men các loại trên một sản phẩm.
• Biết pha màu đấu chế các màu vẽ, trong men, ngoài men, phối kết hợp với viền đồ, trang trí các sản phẩm đắp nổi.
• Biết sắp xếp các sản phẩm vào lò, tính toán nhiệt độ trong lò khi đun lò theo phương pháp oxi, khử hoàn nguyên cho các sản phẩm không bị co, trôi men, màu vẽ.

Với mong muốn sản xuất ra các sản phẩm, tác phẩm gốm sứ có tính thẩm mỹ cao, kích thước lớn, mẫu mã, kiểu dáng phong phú, bản thân ông luôn tự tìm tòi và áp dụng các công nghệ hiện đại.

Chính từ những trải nghiệm thực tế, kết hợp với lòng yêu nghề và bộ nguyên tắc làm việc nghiêm túc đó, năm 2023, ông đã sáng lập ra nghề gốm Sông Quan - chất liệu đất nung điểm men. Dòng gốm trang trí sân vườn và nội thất này hiện đang sản xuất tại làng Xuân Vũ, xã Vũ Hòa, huyện Kiến Xương, tỉnh Thái Bình (nay là xã Hồng Vũ, tỉnh Hưng Yên).

Tri thức và kỹ năng đang nắm giữ

Không chỉ dừng lại ở đất và lửa của nghề gốm, nghệ nhân Trần Nam Tước còn dành sự say mê nghiên cứu sâu sắc sang nhiều lĩnh vực thủ công truyền thống khác. Sự am hiểu đa dạng này vừa là điểm tựa bổ trợ cho nghệ thuật tạo hình gốm, vừa giúp ông làm chủ những kỹ nghệ tinh xảo của cha ông:

1. Nghề chạm khắc gỗ

Thừa hưởng di sản đồ sộ của các bậc tiền nhân, ông am tường phần trang trí vốn được chồng lớp qua nhiều thời kỳ triều đại kế tiếp nhau, tạo nên sự đa dạng phong phong cách với dấu ấn nổi bật của hoa văn thời Lý – Trần, thời Lê Sơ – Lê Trung Hưng, cùng thời Trịnh – Nguyễn. Ông nắm giữ kỹ thuật và kiến trúc đặc trưng của các lối nhà ở vùng xa biển như:

• Nhà “Tiền kẻ hậu bẩy”, Nhà “Lòng thuyền”, Nhà “Chữ Vương”, Nhà “Nội công ngoại quốc”, Nhà “Chữ Đinh”.
• Tháp chồng cổ diêm, Cầu kiều (thượng gia hạ kiều), Phương đình bát giác, Tam quan ngũ khẩu.

2. Nghề chạm khắc đá

Ông thấu hiểu bản chất đá là vật liệu tự nhiên tuy cứng nhưng giòn, khác với gỗ cứng nhưng dẻo. Do đó, kết cấu chủ yếu của đá phải làm bằng mộng gác chứ không thể làm mộng sàm như gỗ. Để có một công trình đạt đến công năng và thẩm mỹ, ông tuân thủ nghiêm ngặt qua các bước thiết kế bản vẽ chi tiết và tạo hình điêu khắc bản nhỏ trên hai mảng chất liệu chính là đá xanh và đá đen (chất liệu đều là đá vôi).

3. Nghề đậu chạm kim khí (đồng, bạc)

Đây là những vật liệu qua lửa để tạo hình. Với chất liệu đồng (đồng đỏ và đồng vàng), ông nắm giữ hai kỹ thuật phương thức chính là đúc thủ công truyền thống và gò, uốn dáng tạo hình, trải qua các công đoạn từ làm cốt tạo khuôn, nấu đồng tan chảy, đúc cho đến chạm nguội. Với chất liệu bạc, ông am hiểu các phong cách thể hiện cơ bản là bạc đậu và bạc chạm, đòi hỏi các chi tiết đều phải vẽ thủ công và chạm khắc một cách tỉ mỉ.

4. Nghề trùng tu tôn tạo di tích lịch sử

Say mê tìm hiểu về đặc tính tập quán của các miền quê do thủy thổ khí hậu tạo nên, ông nắm giữ kỹ thuật thiết kế, thi công và trang trí những công trình đặc thù vùng biển phía Bắc, thể hiện rõ qua nhà thờ của các dòng họ (từ đường) theo lối “tiền hiên, hậu củng” (phía trước có hiên, phía sau là củng thờ) bằng vôi vữa và gạch nung để công trình chịu đựng được gió bão và trường tồn cùng thời gian.

Nghệ nhân Trần Nam Tước chạm khắc đồng

Các tác phẩm tiêu biểu

Nhờ sự kiên trì và kỹ thuật vững vàng tích lũy qua nhiều năm tự học, nghệ nhân Trần Nam Tước đã gặt hái được nhiều giải thưởng trong ngành mỹ thuật ứng dụng. Nhiều tác phẩm gốm tiêu biểu của ông đã được chọn để lưu giữ tại các bảo tàng:

• Tác phẩm "Nam Quốc Anh Hùng": Đạt Giải B tại triển lãm Mỹ thuật khu vực I năm 2020 do Ban Chấp hành Trung ương Hội Mỹ thuật Việt Nam tổ chức (Giải thưởng này không có giải A).
• Tác phẩm "Bình sen": Đạt giải thưởng văn học nghệ thuật năm 2018 do Liên hiệp các hội văn học nghệ thuật Việt Nam tổ chức.
• Tác phẩm "Trứng nở - Thiên Đô Long Mệnh": Tác phẩm gốm men đồng hun có kích thước 110 x 60 cm (tạo tác năm 2024), được Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam chọn làm hiện vật lưu giữ vào năm 2025.
• Tác phẩm "Vô ngã": Tác phẩm chất liệu gốm Sông Quan - Thái Bình với men thạch mộc miên có kích thước 50 x 80 cm (tạo tác năm 2022), được Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam chọn làm hiện vật lưu giữ.
• Tác phẩm "Trứng chim": Tác phẩm chất liệu gốm Sông Quan - Thái Bình với men hoàng thổ có kích thước 30 x 80 cm (tạo tác năm 2024), được Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam chọn làm hiện vật lưu giữ.
• Tác phẩm "Long Phúc Môn": Tác phẩm chất liệu gỗ kích thước 207 x 150 cm, được Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam chọn làm hiện vật lưu giữ.

Trứng nở - Thiên Đô Long Mệnh

Vô ngã

Trứng chim

Long Phúc Môn

Bên cạnh đó, ông còn làm nhiều tượng gốm về các nhân vật lịch sử và Phật giáo như: Tượng: Thiền sư Khương Tăng Hội (2020), Tượng: Phật hoàng Trần Nhân Tông (2024) – cả hai tác phẩm này đều được in trong sách Phật giáo nguyên thủy Việt Nam sử lược; cùng các tác phẩm khác như Tượng: Mẫu Man nương và tứ pháp (2020), Tượng: Thái Sư Trần Thủ Độ (2024), Tượng: Hưng Đạo đại vương (2024)...

Bên cạnh mảng gốm chủ đạo, tài năng của ông còn ghi dấu ấn ở các lĩnh vực khác với bộ cửa gỗ "Trung - Hiếu - Môn" đạt Giải Nhất Mỹ thuật ứng dụng toàn quốc lần thứ 4, "Cửa Long Phúc" lưu giữ tại Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam năm 2025, cùng các công trình đúc đồng vĩ mô như Chùa đồng hay Chuông chùa nặng 6,3 tấn.

Hoạt động triển lãm, viết sách và truyền nghề cho thế hệ sau

Sau khi được phong tặng danh hiệu Nghệ nhân Ưu tú vào năm 2020, ông tiếp tục hoạt động làm nghề, thường xuyên làm việc với các nhà thiết kế, các thương hiệu lớn và liên tục tổ chức các triển lãm cá nhân để đưa gốm sứ thuần Việt đến gần hơn với công chúng:

• Năm 2023: Triển lãm cá nhân "Linh Thú Thời Nay" tại Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam (hơn 50 tác phẩm).
• Năm 2024: Triển lãm cá nhân "Nam Tước – Hồn của đất" tại Nhà triển lãm 16 Ngô Quyền (hơn 100 tác phẩm).
• Năm 2025: Triển lãm cá nhân "Nam Tước – Những mảnh ghép" tại Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam (hơn 30 tác phẩm).

Ngoài ra, từ năm 2020 đến 2025, ông cũng tham gia nhiều triển lãm nhóm trong và ngoài nước như: Triển lãm “Gốm nghệ thuật Việt Nam năm 2021”, Triển lãm “Giao lưu văn hóa Việt – Hàn” (2024), triển lãm nhóm “Thẩm/Thấu, Thưởng” tại TP. Hồ Chí Minh (2025). Ông cũng đã xuất bản hai cuốn sách: "Chuyện nghề tôi kể - Nam Tước I" (2024) và "Chuyện nghề tôi kể - Nam Tước II" (2025) do NXB Mỹ thuật Việt Nam phát hành.

Hai cuốn sách Chuyện nghề tôi kể - Nam Tước I và II.

Bên cạnh việc sáng tác cá nhân, nghệ nhân Trần Nam Tước cũng dành tâm huyết để truyền dạy nghề cho 170 học trò nhằm gìn giữ kỹ nghệ truyền thống. Nhiều người trong số đó đã đạt được những thành tích tốt và gắn bó với nghề như Trần Thị Trà My (Thạc sĩ Trường Đại học Mỹ thuật công nghiệp Hà Nội) và Phạm Thị Yên (nghề gốm tại Văn Giang, Hưng Yên).

Nghệ nhân Trần Nam Tước đang trực tiếp hướng dẫn, truyền nghề cho các học trò tại xưởng.

Đặc biệt, từ năm 2022 đến 2025, ông còn trực tiếp chủ trì các hạng mục trùng tu, tôn tạo tại nhiều di tích lịch sử kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia và quốc gia đặc biệt như Đình Viên Châu, Đình Thanh Lũng, Đình Lai Bồ (Hà Nội), Điện Thái Hòa, Lăng vua Tự Đức, Lăng vua Đồng Khánh, Đàn Nam Giao (Cố đô Huế).

Trải qua hơn 30 năm bền bỉ cống hiến, dòng chảy văn hóa ngàn năm của dân tộc đã thấm đẫm vào từng khối đất, mảng gỗ, nét chạm khắc của Trần Nam Tước, để mỗi tác phẩm ông tạo ra không chỉ là một sản phẩm mỹ nghệ, mà còn là một câu chuyện lịch sử sống động truyền lại cho các thế hệ mai sau.