Hơi thở vùng cao Tây Bắc trên chất liệu gốm Bát Tràng

Lát cắt đời sống vùng cao qua ngôn ngữ gốm

Sinh năm 1958 tại Phú Thọ, nhà điêu khắc Nguyễn Lưu đã dành hơn bốn thập niên bền bỉ cống hiến cho mỹ thuật Việt Nam. Với hàng loạt giải thưởng uy tín từ Triển lãm Mỹ thuật Khu vực III (Tây Bắc - Việt Bắc) và Hội Mỹ thuật Việt Nam, nhiều tác phẩm của ông hiện được trân trọng lưu giữ tại Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam cùng các bộ sưu tập tên tuổi.

Suốt hành trình sáng tác, ông dành trọn tâm huyết cho vẻ đẹp con người và bản sắc vùng cao. Những chuyến điền dã dọc đại ngàn Tây Bắc đã giúp ông lắng nghe, thấu cảm những mảnh đời, những phận người và chuyển hóa từng hơi thở đời sống ấy vào từng khối hình điêu khắc với một ngôn ngữ tạo hình dung dị, chân thành và giàu chất nghệ thuật.

Buổi giới thiệu hơn 50 tác phẩm mang tên "Phía sau lũng núi" của nhà điêu khắc Nguyễn Lưu, ngày 29/8, tại xã Bát Tràng, TP. Hà Nội đã mở ra một không gian nghệ thuật độc đáo, khắc họa đậm nét chân dung cuộc sống của những người đồng bào dân tộc người mang đậm bản sắc văn hóa riêng như: Dao, Mông, Tày, Thổ.

Con người trong "Phía sau lũng núi" của nhà điêu khắc Nguyễn Lưu hiện lên mộc mạc, chân chất như đá núi, như thác ghềnh, như những mầm xanh vươn lên từ đá, vượt qua khắc nghiệt của đại ngàn để gìn giữ giá trị văn hóa của riêng mình.

Nhà điêu khắc Nguyễn Lưu không tìm cách thiêng hóa hình tượng con người, mà lựa chọn những hình khối bình dị để truyền tải cảm xúc chân thành, từ ánh mắt, đôi môi đến những bàn tay thô ráp. Mỗi tác phẩm là một lát cắt về đời sống văn hóa của những con người phía sau lũng núi, đúng như tên gọi của triển lãm.

Điều làm nổi bật trong buổi giới thiệu là hơn 50 tác phẩm được thể hiện trên chất liệu gốm Bát Tràng, khác với gỗ và đá quen thuộc trong hơn 40 năm theo nghề điêu khắc của ông. Sự chuyển đổi chất liệu mở ra một khám phá mới về hình khối, bề mặt và khả năng biểu đạt của gốm, đồng thời mang đến cho công chúng góc nhìn đa chiều hơn về gốm Bát Tràng trong sáng tác nghệ thuật.

Chia sẻ với phóng viên, nhà điêu khắc Nguyễn Lưu cho biết, ông cảm thấy vui và xúc động khi tác phẩm được giới thiệu ngay tại làng gốm Bát Tràng, vùng đất có truyền thống lâu đời về nghề gốm, sản sinh nhiều nghệ nhân tài hoa. Trong quá trình sáng tác, hình ảnh về cuộc sống, đặc biệt là con người ở các vùng núi Tây Bắc, Việt Bắc, từ những người phụ nữ, trẻ em, người lao động cho đến những câu chuyện đời thường, đã để lại nhiều ấn tượng và trở thành cảm hứng cho tác phẩm của ông. Nhà điêu khắc bày tỏ mong muốn, mỗi người xem sẽ tìm thấy một câu chuyện của riêng mình trong những hình tượng được thể hiện. Ông cũng cho biết đã dành nhiều thời gian nghiên cứu, phối trộn đất tạo thành đất sa mốt để tác phẩm chịu được nhiệt độ nung cao mà không bị nứt, vênh, đồng thời bảo đảm độ bền lâu dài.

Chiều sâu tình cảm trong từng nếp sống

Là người hỗ trợ không gian cũng như cơ sở vật chất cho nhà điêu khắc Nguyễn Lưu tổ chức buổi giới thiệu tác phẩm, Nghệ nhân Ưu tú Trần Nam Tước bày tỏ: “Bản chất làng nghề truyền thống như Bát Tràng đã là một nền tảng rất tốt cho người thợ thủ công và các nghệ sĩ sáng tác. Tôi luôn mong muốn các thế hệ tiếp nối cũng như các nghệ sĩ sẽ về đây chung tay mang đến nhiều góc nhìn đa chiều cho gốm truyền thống vốn trước nay chủ yếu xoay quanh sản phẩm gia dụng, tâm linh và còn hạn chế ở mảng kiến trúc, sân vườn”.

Không gian sống hiện đại ngày nay đòi hỏi gốm không chỉ ở trong nhà mà phải bước ra sân vườn, hòa vào các kiến trúc mới thông qua tượng điêu khắc hay tranh gốm. Trong các chất liệu như đá, đồng... thì gốm là vật liệu rất linh hoạt, giúp nghệ sĩ thỏa sức sáng tạo.

"Tuy nhiên, bên cạnh cảm xúc sáng tác, vai trò người làm nghề, tôi luôn định hướng cho các nghệ sĩ về bài toán kinh tế: Tác phẩm này làm ra để thương mại hay trưng bày ở không gian nào? Khi nghệ sĩ và người thợ tìm được tiếng nói chung, tác phẩm vừa giữ được cảm xúc, vừa có đời sống bền vững", Nghệ nhân Ưu tú Trần Nam Tước nói.

Với triển lãm 'Phía sau lũng núi', nhà điêu khắc Nguyễn Lưu đã dành trọn tâm huyết cho đời sống đồng bào vùng cao. Nếu người bình thường chỉ nhìn thấy núi rừng, thì người nghệ sĩ như Nguyễn Lưu lại nhìn thấy chiều sâu tình cảm trong từng nếp sống. Đó là hình ảnh cha mẹ địu con trở về sau buổi làm nương, hay nét văn hóa mộc mạc khi người phụ nữ vùng cao lặng lẽ ngồi đợi chồng say khướt bên cuộc vui.

Những khoảnh khắc đời thường ấy qua ngôn ngữ điêu khắc đương đại trở nên rất đỗi gần gũi và sâu sắc. "Là một người thợ làng nghề, tôi đánh giá rất cao cách làm việc của anh, một người đi trước được đào tạo bài bản. Những thử nghiệm và góc nhìn của anh là gợi ý giá trị để người làm nghề như chúng tôi học hỏi, quan sát và tiếp tục sáng tạo", Nghệ nhân Ưu tú Trần Nam Tước cho hay.

Lối đi riêng khác biệt của nhà điêu khắc Nguyễn Lưu

Tham dự buổi giới thiệu, nhiều nghệ sĩ, nhà điêu khắc cũng như các khách thưởng lãm đã chia sẻ cảm nhận và bày tỏ niềm yêu thích cũng như ấn tượng về hành trình sáng tác của nhà điêu khắc Nguyễn Lưu. Chia sẻ cùng phóng viên, NSND Doãn Châu, nguyên Giám đốc Nhà hát Kịch Việt Nam bày tỏ: "Lần trước tôi đã xem một triển lãm nhóm có nhiều tác giả, nhưng lần này trực tiếp thưởng lãm không gian riêng của Nguyễn Lưu, tôi thực sự bị ấn tượng mạnh mẽ”.

Theo NSND Doãn Châu, những tác phẩm khắc họa đời sống đồng bào dân tộc miền núi của của Nguyễn Lưu mang lại cảm xúc hết sức mãnh liệt. Về tầm vóc nội dung, nhiều tác phẩm hoàn toàn có thể phóng to để trở thành những công trình điêu khắc ngoài trời, đặt tại các vườn hoa hay không gian văn hóa vùng cao.

“Chúng ta từng có tượng đài Chiến sĩ Điện Biên, vậy tại sao trong thời bình lại không thể có những cụm tượng sinh hoạt đời thường ngập tràn tính nhân văn như người lính ôm em bé, hay hình ảnh người vợ lặng lẽ bên ông chồng say?” NSND Doãn Châu gợi mở.

Điều tạo nên dấu ấn riêng của Nguyễn Lưu là cách sáng tác xuất phát từ cảm xúc, không bị bó buộc bởi những quy chuẩn thông thường về chất liệu hay kích thước. Tôi rất phục Nguyễn Lưu khi anh tự mở cho mình một lối đi riêng. Sự 'không giống ai' đó đã làm nên thương hiệu Nguyễn Lưu.

Cùng chung nhận định, nhà điêu khắc Tạ Quang Bạo, tác giả các tác phẩm Vọng Phu, Tiếng Đàn, Giao duyên, Hội nghị Diên Hồng bày tỏ sự nể phục trước cường độ lao động của Nguyễn Lưu khi hoàn thành khối lượng lớn tác phẩm chỉ trong thời gian ngắn.

Nhà điêu khắc Tạ Quang Bạo nhìn nhận: "Nguyễn Lưu là một nhà điêu khắc tài năng. Nhìn khối lượng mấy chục tác phẩm hoàn thành chỉ trong ba tháng, ngay cả người trong nghề như tôi cũng phải nể phục. Đó là một tốc độ sáng tác quá kinh ngạc và phải yêu nghề đến tột cùng thì mới có thể dốc hết tâm sức để sáng tạo nên một khối lượng tác phẩm đồ sộ như vậy”.

Nhà điêu khắc Tạ Quang Bạo tại buổi buổi triển lãm "Phía sau lũng núi".